मुख्य विभाग

पसायदान पीडीएफ प्रिंट ई-मेल

पसायदानाने कार्यक्र्माची सुरुवात अगर सांगता.

पसायदान म्हणून कार्यक्रमाची सांगता होईल, या पध्दतीने शाळेत असल्यापासून पुढे महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण करुन जीवनाच्या विविध टप्यांवरील वाटांवर, शैक्षणिक, सामाजिक व सांस्कृतिक अशा उपक्रमातील कार्यक्रमांची सुरवात अगर संपन्न होताना, अतिशय पवित्र, रसाळ, ओजस्वी, चेतनामय वातावरण निर्माण करुन, सर्वानाच एक आंतरिक समाधान देणारे, उत्कृष्ठ काव्य म्हणून, पसायदानाचा परिचय आहे. कित्येकांच्या दैनंदिन पूजापाठातसुध्दा ते वर्षानुवर्षे बसलेले आहे. केवळ नित्य पठनानेसुध्दा जीवनातील मरगळ निघून जावून चैतन्य लाभावे, अशा तर्‍हेची ध्वनिनिर्मिती रचना, म्हणूनसुध्दा पसायदानाचे वैशिष्ट्य उल्लेखनीय आहे. अशा रितीने पसायदानाच्या नित्य, प्रासंगिक, भक्तीपर पठनातून सर्वानाच ह्ळू हळू उलगडत जाणारा त्यातील अर्थ, सर्वजण सुखी होवोत, सर्वांचे कल्याण व्हावे, दुष्टांचे पारिपत्य व्हावे, त्याना सद्वविचार सुचावेत, दु:खीतांच्या जीवनातील अंधार नष्ट व्हावा, अखिल प्राणिमात्रांना मागेल ते, ईच्छेला येईल ते मिळावे, डागरहित चंद्र, तापरहित सूर्य, सर्वांशी सज्जनतेचे नाते सांगणारा व्हावा, आदीपुरुषाचे भजनपूजन करणारास तिन्ही लोकांतील सर्व सुखांची प्राप्ती होवो...... अशा तर्‍हेचा कमी जास्ती अर्थ समजून, त्या अर्थातून, आपल्या अडचणीतून, कष्टातून, दु:खातून, वाईट प्रसंगातून, वाट शोधणारास नक्कीच आशेचा किरण सापडत आलेला आहे.

केवळ अध्यात्मिक नव्हे तर सर्वांगीण विकासाचा संकल्प.

पारंपारिक पघ्दतीने पसायदानाचा अर्थ, हरिदासी थाटातील कीर्तनातून, प्रवचनातून, व्यासंगी, विद्वत्ताप्रचुर लेखनातून, वाचनात आला आहे. त्यामधून स्पष्ट होणारा आध्यात्मिक स्वरुपाचा अर्थ, हा सुध्दा ज्ञानेश्वरांचे विचार वैभव, सौदर्यपूर्ण काव्य रचना आणि सखोल विचाराने युक्त अशी एकूण मांडणी विस्मयकारक आहे. पण असा अध्यात्मिक स्वरुपाचा अर्थ समजून त्यातील संदेशाचा उपयोग आत्मिक, वैयक्तिक उन्नति करुन घेण्याची क्षमता समाजातील किती टक्के समुदायास होणार? असे कोडे कायम पडत आले आहे. अशा समजेप्रत जाणारा समाज १०,००० ( दहा हजार) मध्ये एक एवढ्या प्रमाणातसुध्दा असेल काय? म्हणजे सहाकोटी मराठी बांधवापैकी केवळ ६००० लोकांनाच आपली उन्नत्ती करुण घेण्याचा, त्याचा अर्थ समजून, उमजून समाधान मिळविण्याची संधी मिळणार काय ? असा प्रश्न पडतो.

ज्ञानेश्वरांसारख्या अत्युच्य प्रतिभा शक्तिच्या, प्रत्युत्पन्नमती बुध्दीमान तत्वज्ञ सर्वोच्य अध्यात्मिक उन्नत्ति गाठलेल्या महामानवाची बौध्दीक झेप,विश्वनियंत्या परमेश्वराजवळ केवळ अशा तर्‍हेच्या मर्यादित अर्थाचे मागणे मागून स्वस्थ बसेल काय ? १/१०० टक्के समाजाचे हितामध्ये सर्व समाजाचे हित उन्नत्ती सामावलेली आहे काय ? असा प्रामाणीक प्रश्न पडतो. विश्वात्मक जाणीव घेवून, अखिल विश्वातील चराचर सृष्टीचे कल्याण चिंतणारे महायोगी महामानव, उर्वरीत समाजाला त्या अध्यात्मिक उंचीस पोचे पर्यत आशेचे जीवन व्यतीत करुन वाटच पहाण्याचा मार्ग केवळ शिल्लक रहावा काय? ज्ञानाचे ईश्वर असणार्‍या, अतिशय प्रतिभासंपन्न, महाविद्वान, महायोगी, विचारवंतांचे लिखानातील शक्ती, अखिल विश्वातील मानवजातीचे भवितव्य उजळविण्याची, सर्व समाजाचे उन्नयत करण्याची, त्यांचे जीवन सुसह्य होऊन, ईशशक्तीचे, आदिपुरुषाचे मनन,चिंतन करण्याची, किमान भौतिक पात्रता आणून देण्याची, तर नक्कीच असणार. “ विश्वाचे आर्त माझ्या मनी प्रकाशले " असे म्हणून " अवघेची झाले देह ब्रम्ह " या पदावर पोचलेल्या ज्ञानेश्वरांच्या पसायदानातील संकल्पाची शक्ती, अशी लोक विलक्षण असणारच, की त्यामुळे विविध देशातील, प्रांतातील, खंडातील मानव समाज, दुष्ट राज्यकर्ते, समाजकंटक, समाजद्रोही शक्तींच्या कचाट्यातून मुक्त व्हावा, अशा सर्व क्षेत्रातील ( कुटुंबापासून समाज, प्रांत, देश,खंड, पातळीवरील चढत्या क्रमात ) दुराचरणी लोकांची खोड जिरुन त्यांना सद्विचार, सदाचार यातील गोडी वाढावी, दुष्टाचे दुष्टपण जाऊन, सुष्टपण अवतरावे. त्यांच्या ईशशक्तीला केलेल्या मागणीत, केवळ सजीवच काय, तर पंचमहाभूतांनासुध्दा एकमेकांचे परस्पर मैत्री सहकार्य, सामंजस्य लाभून त्यांनी सृष्टीच्या विकासाला हात भार लावावा. मानवाची अध्यात्मिक उन्नत्ती व्हायची तर त्याचे दैनंदिन जीवनांतील काबाड्कष्ट निवारण्यासाठी, दीन, दु:खी, दलित, नाड्लेल्या, पीडीलेल्या, मानवी हक्क नाकारलेल्या, स्त्री पुरुष समाजाची भौतिक उन्नत्ती व्हावयास हवी ना ? अशा दुरित समाजाची तिमिरातून वाट काढून वर आणण्याची गरज, पंचमहाभूतांच्या मानवी सह्कार्यातून भरुन काढता येणार नाही काय ? असा संकटातून, दुरितातून मुक्त झालेला समाज सुखाचा श्वास घेऊन जीवनामध्ये स्वधर्म स्वकर्तव्यास अनुसरुन जीवनाची वाटचाल, स्वकर्माधारेच स्वधर्माच्या सूर्यप्रकाशात पाहू शकणार नाही
काय ? अशा जीवनाच्या वाटचालीत किमान जीवनावश्यक सुखसोईंची गरज भागविणार्‍या वस्तु साधन-साहाय्याची ईच्छा पुरविणार्‍या गोष्टींची कामनापूर्ती, पसायदानाच्या या संकल्पातून होऊ नये काय?

असे इच्छित, आवश्यक ते ते सर्व लाभलेल्या समाजास, सर्व मांगल्याचा वर्षाव झालेल्या समाजास, केवळ भौतिक सुखाच्या खोड्यातून वर काढण्यासाठी, अंतिम अध्यात्मिक उन्नतीस प्रेरित करण्यासाठी, ईश्वर निष्टाच्या मांदियाळीची, विविध गटातील वैचारिक, तात्विक अध्यात्मिक समुदायाची, वारंवार भेट घडून, अखिल जगतामधिल ईश्वरी जाणीवा, आपल्या जीवनात अवतरण्यासाठी, उत्सुक समाजाला, जीवन उजळून निघण्याच्या अध्यात्मिक जीवन बैठकीची जोड देण्यासाठी, ईश्वरनिष्ठ संतसमुदायाची गरज तर फार मोठ्या प्रमाणावर भासणार आहे. भासत आहे.

चालत्या कल्पवृक्षांचे समुदाय, बागांच्या बागा, भासावेत. चैतन्यमयी इच्छिलेले देणार्‍या चिंतामणी रत्नांची गावेच्या गावे भासावीत, बोलते दुधाचे सागरच भासावेत, असे संताचे थवेच्या थवे, डागविरहीत चंद्राची शीतलता आणि तापरहित सूर्याची उर्जा देणारे, असे संताचे समुदाय सर्वमानव समाजाला जवळचे नातलग भासावेत....

अशा प्रकारच्य़ा संत या शब्दाबरोबरीने, तंत्रशास्त्रज्ञ हा शब्द वापरल्यास, त्यातून निघणारा अर्थ, कमालीचा आश्चर्यकारक, वस्तुस्थिती निदर्शक वाटावा अशी स्थिती जगभर आज आहे.

कल्पना करेल ते देणार्‍या कल्पवृक्षांच्या बागा म्हणजे, सृजनात्मक संरचातून नवनविन वस्तुसाधने निर्माण करणारे तंत्रशास्त्रज्ञांचे समूह नव्हेत काय ? आज असे अनेक समूह जगभरातील विविध औद्योगिक कार्यात गुंतलेले आहेत.

चिंतिलेले देणारे, चिंतामणी रत्नांचे गांवच जणू वाटावे, असे तंत्रशास्त्र्ज्ञांचे, तंत्रज्ञांचे, शास्त्रज्ञाचे गट आपल्या सामूहिक कार्याचे रुपाने, लहानमोठे प्रकल्प उभारुन, त्याव्दारे आवश्यक त्या सोई, सुविधा उपलब्ध करुन देणारे, असे निर्माते समूह नव्हेत काय ?

अमृताचे बोलते सागरच जणू वाटावेत असे दृकश्राव्य कार्यक्रमाचे विविध स्त्रोत भासावेत असे साहित्य, शास्त्र, संगीतादी उपक्रमांच्या साहाय्याने ज्ञान देणारे कार्यक्रम, उपग्रहमालीका, संगणक मालीकातर नव्हेत ना ?

अशा तर्‍हेने अत्युच्च कोटीतील सर्जनात्मक पध्द्तीचे, अनेक प्रकारचे कार्य, नजरेपुढे आणणारे हे विलक्षण सामर्थ प्रगट करणारे कल्पतरु, चिंतामणि रत्न आणि बोलते पियुष सागर म्हणजे अंतराळस्थानके, वीजनिर्मिती केंद्र, जहाजे, विमाने... अशा किती नवनविन कल्पनांचे उगमस्थान या ओव्यामधून प्रगट झाले आहे.

चंद्रमी जे अलांछन ! मार्तंड जे तापहीन !
ते सर्वाही सदासज्जन ! सोयरे होतु !!

डागरहित चंद्र्प्रकाश आणि सूर्यप्रकाशातील तापरहित उर्जा सज्जनाप्रमाणे साहय्यकारी, आपलेपणाने, जनते बरोबर असोत अशा तर्‍हेचे हे मागणे, म्हणजे सौरचंद्र शक्तीचे, ऊर्जेचे, पवनऊर्जेचे साधनच मांडले आहे, असे नव्हे काय? सूर्यचंद्रामुळे भरती, ओहोटी, हवेचे जास्त कमी दाब निर्माण होण्यातून, पवन ऊर्जा साकारते, अशी ही ऊर्जाच मानवजार्तीला उपकारक असावी. उपग्रहांचे, अवकाश स्थानकांचे सहाय्याने ऊर्जा साधनांची निर्मिती तर यातून साकारली आहे काय ?

किंबहूना सर्वसुखी ! पूर्ण होवोनी तिन्ही लोकी !
भजि जो आदिपुरुखी ! अखंडित !!

सर्व जगामध्ये तिन्ही लोकामध्ये, सर्व सुखे मिळवून आत्मतृप्त, आत्मसंतुष्ट झालेल्या मानवाने, अखंडितपणे, सातत्याने, आदिपुरुषाचे, आद्यजीवन प्रणालीचे, विश्वाच्या आदिशक्तीचे चिंतन, मनन करावे, अशा तर्‍हेचा हा क्रम फारच मनोहारी आहे. जीवन पूर्ण रुपाने, संतुलितस्वरुपात, सर्व तर्‍हेने संयमित रीतीने उपभोग घेऊन आत्मतृप्ती झाल्यावर, आदिपुरुषाचे चिंतन करण्याची धारणा होणे, सुकरता येणे, हे तर सुसंगतच होय.

आणि ग्रंथोपजीविये ! विशेषी लोकी इये !
दृष्टादृष्टविजये ! हो आवे जी !!

या जगामध्ये विशेषरुपाने, ग्रंथाच्यासहाय्याने ज्ञानसाधना, ज्ञानप्रसार, ज्ञानवृध्दी यासाठी सतत चालणारे उपक्रम, शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे, संशोधन केंद्र, यामधून ज्ञानसाधना चालण्यासाठी, एक मोठा ज्ञानसाधना करणारा वर्ग विस्तारला आहे, चर्चासत्रे, वादविवाद, संशोधन प्रकल्पांचे, प्रारुपांचे, वाचन, या रुपाने सदैव बाहेर येणारे नवनवीन साहित्य, ग्रंथरुपाने, मोठ्या प्रमाणांत प्रसार पावत आहे. ज्ञानसाधनेची एक विराट चळवळच जणू यातून साकारते आहे. व त्या ज्ञानाचे माध्यमातून अनेक प्रकारच्या दृष्ट आणि अदृष्टाचे वेघ घेणारे, अनंताचा अभ्यास करणारे प्रकल्प, विश्वनिर्मितीमागील ईशतत्वांचा वेध घेणारे प्रयोग, साकारत आहेत. अदृष्टावर विजय मिळविणारे, अनेक अवकाश आभ्यासाचे, उपग्रह चालनाचे विषय, आज साकारले जात आहेत.

अध्यात्मिक आणि तंत्रवैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अभ्यास

पसायदानच्या पारंपारिक अर्थाबरोबरच तंत्रवैज्ञानिक पध्दतीने उलघडणारा अर्थ कदाचित, हास्यास्पद वाटावा, इतके आजवर आपण त्या पारंपारिक अर्थामध्ये बुडून राहिलो. किंबहूना पारंपारिक अर्थ अध्यात्मिक स्वरुपाचा आहे व समांतर पध्दतीने परस्पर विकसित होत गेलेला तंत्रवैज्ञानिक पध्दतीचा अर्थ, ज्ञानेश्वरीच्या नाण्याच्या दोन बाजूच म्हणून पाहाण्याचा विचार, आपण कधि केलाच नाही. तिसरा अर्थ म्हणजे ज्ञानेश्वरीवर गाढ, नितांत श्रध्दा ठेउन त्याची भक्तिभावाने पारायणे करुन खरोखर त्यातील एक तरी ओवी अनुभवावी, असे म्हणणारा समाज, मोठ्या प्रमाणावर आहे. हा आधिदैविक अर्थ, असे म्हटल्यास अध्यात्मिक, अधिभौतिक व आधिदैविक असे अर्थ आपणा समोर असल्याचे जाणवते. भौतिक अर्थ लावून आजच्या जगा कडे पाहिले तर, गेल्या ८ शे वर्षात पसायदानाचा अर्थ कसा जगभर साकारत गेला आहे. हे आश्चर्यकारक सत्य नजरेसमोर येते.

आज" पसायदानाचे औचित्य काय ?

आज " पसायदानाचे औचित्य काय आहे ?” काय असू शकते ? असा प्रश्न सर्वसाधारणपणे पडू शकतो, असे दिसून आले आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानानं घेतलेली झेप मोठी आहे. मनोवेगाने त्यात वाढ होते आहे. नवनविन वस्तु, साधने, सोई यंत्रे, मानवी जीवनात येत आहेत, क्रांतिकारक परिणाम करीत आहेत. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने जीवनात आत्यावश्यक अशा प्राथमिक गरजांची पूर्तता केलेली आहे. सर्वसामान्यांच्या, सर्वोच्य, हिताची, सुखाची, साधने देऊन, जीवनाचा दर्जा उंचावण्यास नक्कीच मदत केली आहे. पण आता ज्या पध्दतीने विज्ञान तंत्रज्ञान विकासाचा वेग वाढतो आहे, तो पहाता, एकूण प्रवास पुढील वाटचाल कशी होईल, वाटचालीचा वेग कोणाच्या आवाक्यात राहील, किंवा कसे ? त्याची प्रचंड शक्ती, संरक्षणासाठी ? की सवंर्धनासाठी ? की जीवनविकासाटसाठी ? की सृष्ठीची रचना उलगडण्यासाठी ? की सर्वसंहारासाठी ? असा संभ्रम निर्माण होवू पाहात आहे. हा प्रश्न विज्ञानाचा नसून माणसाचा आहे. माणसाच्या सारासार विवेक बुध्दीचा, धर्मशिलतेचा, सुष्ट-दुष्ट शक्तीच्या संघर्षातील निर्णायक मानवी विजयासाठी आवश्यक असा ईशशक्तीच्या पाठिंब्याचा, अथवा सहकराचा ! आणि अशा तर्‍हेच्या द्वंद्वात, अध्यात्मिक शक्तीच्या समांतर संवर्धनाची, जवळीकिची, आपुलकीची व जाणीवपूर्वक जोपासनेची गरज आहे. आणि त्यासाठी आवश्यकता आहे " ईश्वरनिष्ठांच्या मांदियाळीची !” जगात ज्या ज्या वेळी असे निर्णायक संघर्षाचे ट्प्पे आले, त्या त्या वेळी ईशशक्तीच्या अवतरणाने, सुष्ठ शक्तीचा विजय होत गेला आहे. रामायण, महाभारत आणि अगदी पुराणकाळापासून, मध्ययुगीन, अर्वाचीन आणि आघुनिक काळाचा विचार करताना, असे खूप दाख्ले आपणास देता यावेत अशी स्थिती आहे. जगभर जेव्हा जेव्हा अशा आसुरी, विनाशकारी, शक्तींची भरभराट होण्याचे प्रसंग आले, तेव्हा, तेव्हा, सुष्ट शक्ती एकवटून त्यांच्या प्रयत्नाने " खळांची व्यंकटी सांडो " हा संकल्प सिध्दीस गेला आहे.

अखिल जगाचे, एकीचे, सुखी, सुंदर, आदर्शवत चित्र काढावे आणि ते अधिकाधिक सुंदर,संपन्न, उत्तम, उदात्त, उन्नत असे होत जावे, अशी स्थिती आज विविध पध्दतीच्या वैज्ञानिक, तंत्रवैज्ञानीक संदर्भाने आली आहे. मात्र त्याच बरोबर, दुष्टप्रवृत्तीच्या, वाईट विचारांनी ग्रासलेल्या शक्ती, याच वैज्ञानिक संपन्नतेचा वापर करुन, एक प्रकारचा विनाशकारी संघर्ष उभा करुन पाहत आहेत. दैवी आणि आसूरी शक्तीचा असा हा संघर्ष सतत चालत आलेला आहे. या दृष्टीने तो सनातन आहे. मात्र या प्रवासात विज्ञान तंत्रज्ञानातील प्रगती, व्यापार सामजीक जीवन, यांच्यावर सध्दर्माचे नियत्रंण हवे. दैवी संपत्तीच्या शक्ती असलेल्यांकडे, राज्य शकटाची सूत्रे असायला हवीत. तरच हे प्रचंड भौतिक सामर्थ, सर्वजनाच्या सुखासाठी, हितासाठी, उपयोगात आणने शल्य होईल. ब्यवहारातील राजकिय, सामजिक, सांस्कृतिक औद्योगिक, ब्यापारी क्षेत्रात काम करणारी मंडळी, स्वधर्म, निष्ठा जपणारी असली पाहिजेत. त्यामुळेच ती प्रसंगी निकराचा सामना करुन, दुष्ट शक्तींचे परिवर्तन, अगर निर्दालन करुन, त्यांना सत्कर्माकडे वळवू शकतील.

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत !
अभ्युत्थन्मर्धस्य तदात्मानं सृजाम्यहम !!

या गीतेतील सिध्दांतानुसार विश्वाचे नियमन, संतुलन, राखणारी परमोच्च शक्ती, अशा निर्णायक अटीतटीच्या प्रसंगी, सध्दर्माच्या बाजून उभी राहते व पुन्हा सुष्ट शक्तीच्या धाकात, दुष्ट प्रवृत्ति शांत पावतात. नामशेष होतात.

आज विज्ञानाचा उपयोग विनाशकारी अस्त्रे, जैव पध्दतीने प्रतिसृष्टी निर्मितीचे प्रयत्न, अवकाश योजनातून, संहारक शक्ती आपल्या ताब्यात ठेवण्याचे प्रयत्न, अण्वस्त्रांची स्पर्धा, रासायनिक अस्त्रनिर्मिती असे प्रयत्न चालू आहेत. अशा विनाशक प्रवासाच्या पार्श्वभूमिवर आपणाला, मानव जातीला आश्वासक आधार म्हणून, गीता ज्ञानेश्वरी या सारख्या नित्यनुतन, चिरंतन स्वरुपाच्या धर्मजागरण शक्तींचा संदर्भ, स्वधर्माचरणाचा संदेश, मनोबल देवून, व्यक्ती व्यक्तीच्या मनात धर्मज्योत जागविण्याचे काम, सतत करत राहावे लागणार आहे. “ खळांची व्यंकटी सांडो" ".......” विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो " या पसायदानतील (खात्रिने प्रभावकारी) तत्वांचा अंमल विश्वधारणेमध्ये होईल, याची ग्वाही देत आहे. मात्र त्यासाठी जागरुकपणे स्वकर्तव्यतत्परता, स्वधर्मनिष्ठा याबाबत तत्पर राहून कार्य करत राहणे, आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वरी, गीता हे ग्रंथ निरंतर, कालनिरपेक्ष, चिरंतर स्वरुपाचे तत्वज्ञान, जनमानसात जागवण्याचे, रुजविण्याचे कार्य करीत असतात. त्यामुळे पिढ्यान पिढ्या अन्याय, अधर्म, अनिती अत्याचार यांचा जुलूम सहन करुन, त्यांना तोंड देवून पुन्हा पुन्हा सुष्टपणे, धिराने, वीर्याने उभे राहून, सध्दर्माचे रक्षण करुन, सत्य, न्याय नीति यांचे राज्य प्रस्थापित होत आले आहे. हा संघर्ष अखंड चालत आलेला आहे, त्यात सदैव धर्माचा होत असतो, हे प्रस्थापित झाले आहे गीता ज्ञानेश्वरी सारखे ग्रंथ, त्याचा पुरस्कार, प्रसार करणारे संत, सज्जन, धर्मनिष्ठ व्यक्ती, सत्शक्तीना बळ देत असतात, त्यांना प्रेरणा, आश्वासन देत सन्मार्गावर राहण्यास मदत करीत असतात. या ग्रंथामधून मांडलेला विचार, समाजातील व्यक्तिव्यक्तींच्या मनात सद्द्विचार राखून, कार्य वाढवीत असतात ? संकटसमयी ईश्वरावर, सत्यावर निष्टा ठेवून स्वकर्तव्य़ पार पाडण्याची प्रेरणा देत असतात.

 

पसायदान व मानव जातीच्या प्रगतीचा आलेख.

पसायदानसारखे सूत्ररुप काव्य, अखिल मानव जातीच्या प्रगतीचा आलेख, सदैव सुख, समृध्दि, मांगल्य या सत्स्वरुपाकडे जात राहण्याचा आश्वासक क्रम दाखविते. समुदायाची प्रगती, सुखाची प्राप्ती मांगल्याची वृध्दी होत असताना दुष्टांचे दुष्टपण हरविण्याचा क्रम, त्यांना सदबुध्दि सुचविण्याचा उपक्रम, याचबरोबर भूताना परस्पर जीवाभावाशी मित्रत्व लाभण्याची प्रक्रीया एकाचवेळी, सातत्याने घडत राहतात. तसेच दुरितांचे वाईट अवस्थेतून, चांगल्या स्थितीत जाण्याची प्रगती, अव्याहत चालू राहून, त्यांना स्वधर्माचरणाच्या प्रकाशात, जीवनाची वाटचाल करण्याची भूमिका पार पाडण्याची प्रेरणा देत राहते. अशा प्रकारे प्रगती करणारा समाज, आवश्यक त्या गरजा इच्छेप्रमाणे प्राप्त करीत जातो व त्या योगे एक स्वस्थ, शक्ती संपन्न, एकीयुक्त, परस्पर मैत्रिने बांधलेला, सहकारी समाज, सुख, संपन्नता मिळवितो. नेमका याच टप्यावर तो सुखाधीन, सुखासीन होण्याच्या अधिकाधिक आशेने बिघडण्याची शक्यता असते. अशा वेळी ईश्वर निष्ठांचे समुदाय, सज्जन व्यक्तींचे गट , संतांचे सत्संग विषयक उपक्रम, याद्वारे समाजाची सन्मार्गावरील वाट अखंड, निर्वेध व्हावी असा प्रयत्न चालू राहातो. आज जगामध्ये विज्ञानाबरोबरच, अध्यात्म, योग, आयुर्वेद, साधना, संगीत, शाकाहाराची आवड या सदभावनेच्या मार्गावरचा प्रवास सुखकर करणार्‍या ज्ञानाचा प्रसार सर्वत्र वाढतो आहे. कृष्ण संप्रदायाची जगभर वाढ होते आहे. भारतीय तत्वज्ञान सर्वत्र प्रसार पावत आहे. प्रगत राष्ट्रातील समाजला एक प्रकारची मरगळ, वैचारिक, बौध्दिक, पीछेहाट, अनुभवास येत आहे. आणि आजवर जणू अंधकार युगात राहिलेल्या भारत चीन सारख्या देशातून नब्या बौध्दिक,वैचारिक, तांत्रिक, वैज्ञानिक जाणिवांची वाढ होऊन समाजातील सर्व थरांच्या प्रगतीचा आश्वासक आलेख उंचावत चालल्याचा प्रत्यय येत आहे.

पसायदान - चिरंतन , नित्य, नूतन जीवन प्रक्रिया दर्शविते.

पसायदानात एक चिरंतन, नित्य, नूतन अशी जीवन प्रक्रिया मांडलेली आहे. समाजजीवनाचा निरंतर प्रवाह वाहता राहण्याची प्रक्रिया, संगणक प्रणालीच जणू, आखून दिली आहे. या जीवन प्रवाहात सुष्ट आणि दुष्टांना सहजीवनाच्या वाटेवरुन जावेच लागते. मार्गात दुष्टांचे निराकरण होणे, त्यांना सद्‍बुध्दी सुचून, चांगल्या कामात रस वाटणे ही नियतीची आखणी आहे. चराचराला, पंचमहाभूतांना जीवसृष्टीचे मैत्र जडावे, आणि त्यातून जीवसृष्टीचे जीवन फुलावे, अशीच विश्वात्मक देवाची संकल्पना आहे. या जीवनात प्रकृति धर्माला अनुसरुन जीवसृष्टीचे वर्तन होणार आहे. मात्र त्यामघ्ये दुरित, दु:खीत, दु:स्थित अशा समाजघट्कांचे अंधारविश्व, नष्ट्चर्य संपावे, त्यांना सुस्थापित, आश्वस्त जीवनाचा लाभ व्हावा, अशीच नित्याची योजना आहे. अशा या सृष्टिचक्रातील जीवनप्रवाहात, प्राणिमात्राना, जीवनाच्या सौख्य, समृध्दिसाठी जे जे आवश्यक असे इच्छेला यावे, ते ते मिळावे, अशी कामना प्रकट केली आहे. असे हे सृष्टिचक्र, ज्ञानेश्वरांच्या संकल्पविश्वातून साकारत चालले आहे. अशा प्रगत होत जाणार्‍या सुखी समाजार सुखाला लाचावलेली मांणसे स्वधर्म, स्वकर्तव्य, स्वत्व विसरतात, दुमार्गाला लागतात. त्यांना स्वधर्माची जाणीव करुन, सन्मार्गावर ठेवावे, त्याव्दारेच जीवनात सुखाबरोबरच ईश्वरप्राप्तीचे वेधही त्यांना लागावेत, त्यांच्यावर सर्व मंगल, सुरेख, सुंदर, जीवन वर्षावे, यासाठी व सतत सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी, ईश्वरनिष्ठ, अशा संत महात्मे, विद्वान शास्त्रज्ञ, मीमांसक यांचे समूह, समाजात सर्वत्र फिरत राहोत. आपल्य़ा सदाचार दर्शनाने समाजाला योग्य मार्गावर ठेवण्याचे काम करीत राहोत. असा हा जीवनक्रम आहे. या मध्ये त्या त्या टप्यावर योग्य तर्‍हेचे वर्तन संबंधित घटकांकडून होत राहण्यासाठी, जीवनाच्या सर्वच अंगामध्ये कार्यशिल अशा सर्जनशिल, निर्माणक्षम, शोधक, संशोधनात्मक, कल्पनाशक्तीने कार्यरत असणारे शास्त्रवेत्ते, तंत्रज्ञ, कारागीर यांचे चालत्या कल्पवृक्षांचे प्रतिनिधि, इच्छित ते ते देणार्‍या चिंतामणि रत्नांचे चेतनायुक्त ग्राम संकुल, आणि बोलत्या जीवनामृत सागराचे साठे जणू असणारे असे, संशोधन निर्माण पध्द्तीचे समूहच होत. समाजाचा ओघ सदैव प्रगती पथावर राहावा यासाठी, राज्यकर्ते, सामाजिककार्यक्रर्ते,समाजाचे पुढारी , उत्पादन प्रक्रियेतील व्यवस्थापक, प्रशासक, रक्षक या सर्वांना आपापल्या कार्यातील परिणामकारकता साधण्यासाठी, विविध प्रकारचे कार्यकौशल्य, परिणामकारकता, उपक्रमशीलता, नावीन्य, बाणवावे लागते. रुढ पध्द्रीने नेहमीच कार्ये साधत नाहीत. त्या कार्यामध्ये सतत सर्जन्शीलता, कल्पकता, नावीन्य, शोधक प्रवृत्ति, असे कल्पवृक्ष आणि चिंतामणी रत्नांच्या सहाय्याने, आणि बोलत्या अमृतसागराचे सल्याने, जागृत राहून जीवनक्रमात सतत चेतना, उत्प्रेरक, उत्साहक, जीवनाभिमुख मूल्यांचे जतन करावे लागते.

पसायदानात वर्णिलेला सुखी सामाजाचा जीवनक्रम सतत चक्रनेमिक्रमाने योग्य मार्गावर राहण्याचे, जे विविध टप्पे दर्शविले आहेत. त्या सर्वांच्यापरीघ वाटचालीत, केंद्रस्थानी वर्तुळात असलेल्या, कल्पकतेच्या वृक्षांच्या बागा, चिंतामणी रत्नांची गावे, आणि बोलत्या अमृत सागराचा वाटा, फार मोठा आहे. आजवरच्या एकूण विश्वभरच्या जीवन समृध्दीच्या प्रयत्नात, कल्पकतेचा, निर्माणक्षमतेचा, नावीन्याचा वेध आणि शोध घेणार्‍या वृत्तीचा वाटा,फार मोठा आहे. त्यातूनच जीवनाच्या विविध अंगामध्ये उपक्रमशीलता, जबाबदारीच्या जाणीवा, नवनवतेचा ध्यास, उत्तुंग गोष्टी साध्य करण्याच्या महत्वाकांक्षा साकारण्यासाठी, प्रयत्नाची पराकाष्ठा करण्याची वृत्ति, समाजातील घटकांमध्ये प्रकटते व वृध्दिंगत होते.

डागहीन चंद्रम्याची शीतलता, आल्हादकता, तापहीन सूर्याचा प्रकाश व ऊर्जा यामुळे मानवी जीवन संपन्न होवो. चैतन्यशील होवो, प्रवाही राहो, ही संकल्पना फारच मनोहारी आहे. सूर्यमालेतील पृथ्वीवरील मानवी जीवन, चंद्र सूर्याच्या उपस्थितीने कसे अखंड ऋतुचक्र चालविते, सागराच्या भरती ओहोटीचे व तापमानातील फरकाने कसे विविध ऋतूंच्या योगाने मानवाला अमृत संजीवनीच जणू, असे जीवन प्रदान करते. या सर्वांतील विज्ञानाचे रहस्य फारच विलोभनीय आहे. पर्यावरण राखण्याचा भौतिक विचार जणू या चंद्रम्याच्या अलांछ्न, आणि तापहीन मार्तंड, संकल्पनेतून मांडला आहे. डागविरहित चंद्राची शीतलता, रमणीयता, सौदर्य, तसेच तापविरहित सूर्याची ऊर्जा, प्रकाश व सूर्यापासून मिळणारे तेज, ओज याची ओढ, आसक्ती समाजातील सर्वांना लाभो व चंद्रसूर्याचे, सज्जनपणाचे नाते सर्वांशी जडो, म्हणजे सर्वांची बुध्दी प्रचोदनायुक्त होवो, तेजस्वी, ओजस्वी, प्रतिभासंपन्न होवो, हा संकल्प मानवाची बौध्दीक संपत्ति वाढविण्याची, हमीच देत आहे जणू !

विश्वातील तीनही लोक सर्व सुखांनी परिपूर्ण होवोत
आणि अशा सर्व सुख परिपूर्णतेतही,
आदिपुरुषाच्या, आत्मतत्वाच्या, अखंड भक्तीत
ते रमून जावोत.

पसायदानाच्या या अंतिम फलश्रुतिमध्ये ज्ञानदेवानी, सर्व समाजाला निखळ सुखाची प्राप्ती होवो, तिन्ही लोक म्हणजे, अखिल पृथ्वीपूर्ण सुखी व्हावी, अशी मनोमन प्रार्थना केली आहे. हे सुख पूर्ण सुख असल्याने, भौतिक सुखाच्या कल्पनेबाहेरचे आत्यंतिक सुख म्हणजे, तदाकार होण्याची इच्छा ब्यक्त केली आहे. सर्व सामान्यांना सुखी जीवन लाभो, म्हणताना " जो जे वांछिल तो ते लाहो " , हे व्यवहारी जगातील सुखाच्या कल्पनेला धरुन, असे मागणे आहे. ज्ञानेश्वर आदितत्वाचा जयजयकार करतात, हे तिन्ही लोक त्या आदि पुरुषाची अखंड भक्ती करोत, असे संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात.

सृष्टी तत्वाच्या कणा कणात क्रमाने उन्नत होत जाण्याची कामना आहे. सर्व चराचर आणि जीवनसृष्टी, अशा उत्क्रांत होत जाण्याच्या क्रमात असते. सदैव उन्नत होत, अंती तदाकार होऊन राहाण्याची प्रत्येक अणुरेणुची इच्छा असते. सृष्टिनिर्मितीच्या नंतर अखंड प्रगत होत जात. भूतमात्रांना तदाकार होऊन, आत्मसंवेदनेने आत्मरुपात विलीन होण्याची तीव्र इच्छा असते. मानवातील सर्व घटकांना असे अखंड, उन्नत, प्रगत होत जाण्याची मनीषा असते. त्यांच्या परमोच्य सुखाची मागणी ज्ञानदेव करतात. असे सुख, परमसुख, लाभायचे, तर ऐहिक स्वरुपाचे सर्वसुख हस्तगत - प्राप्त व्हावे, ही सुरुवात होय. अशा सुखाची प्राप्ती अचेतनाला चेतन स्वरुप देवून, पंचमहाभौतिकाच्या, सर्वसहकारी सामूहिक, एकीच्या तत्वातून मिळणारी शक्ती, कामाला लाऊन माणसाने भौतिक सुखाची प्राप्ती ज्ञानदेवांच्या " जो जे वांछील तो रे लाहो. “ “ भूता परस्परे पडो मैत्र जीवांचे " अशा मागण्यामधून, तंत्रज्ञान विज्ञानाच्या माध्यमातून मिळवून दिली आहे. अशा तिन्ही लोकांतील सुखी माणसाला परासुखाची प्राप्ती व्हावी व तो आदिपुरुषाच्या भक्तीत रममाण व्हावा, हे मागणे म्हणजे पसायदानाची उत्कट, अंतिम प्रार्थना आहे.

लौकिक सुखानंतर आत्याअनुभूतिची ओढ.

आज पाश्चात्य जगामध्ये, प्रगत देशामध्ये, लौकिक सुखाची परमावधी प्राप्त झालेल्या समाजाला, आत्मानुभूतिचा ध्यास लागला आहे. निरंतन अशा आत्मसुखाच्या ओढीने त्या समाजाला खुणावयाला सुरुवात केली आहे. ईश्वर शक्ती न मानणारा समाज, एक सर्वशक्तीमान निर्माता, या विश्ववाचे संचलन, नियंत्रण करीत असल्याची जाणीव, त्यांच्यातील शास्त्रज्ञ, तत्ववेते, याना होऊ लागली आहे. सर्वसामान्य पाश्चात्य माणूस योग, ईश्वर या कल्पनांचा मागोवा घेत आहे. भारतीय अध्यात्म,संस्कृती यांच्या अभ्यासातून, असे ज्ञान आपल्याला प्राप्त व्हावे, असे त्यास आज उत्क्टतेने वाटू लागले आहे. ईश्वरशक्ती या स्वरुपात बुध्दिमान निर्माता रचनाकार इंटेलिजंट डिझायनर या स्वरुपात मान्य करण्याच्या स्थितीत, तत्वज्ञाचिंतक आज अमेरिकेत आहेत. डार्विनच्या उत्क्रांति तत्वज्ञानातून आजच्या आधुनिक विज्ञानासमोरील प्रश्न, आव्हाने याचा मागोवा घेऊ शकत नाहीत तर ती दिशा भरतीय तत्वज्ञानातून मिळते असा विश्वास पाश्चात्य तत्वचिंतक, शास्त्रज्ञ यांना वाटू लागला आहे. अमेरिकेतील फोर्ड या शास्त्रन्याचा, मोटारीच्या कारखानदाराचा नातू गेल्या २५ = ३० वर्षापासून कृष्णभक्तीत बुडाला आहे. कृष्णसांप्रदायाची वाढ करीत आहे. भौतिक सुखे मिळविलेला विज्ञाननिष्ठ समाज, ईश्वर शक्तीची आराधना, भक्ती करण्याच्या मार्गावर येत आहे. हे ज्ञानदेवांच्या संकल्पनेतील आदिपुरुषाच्या प्राप्तीचा ध्यास घेत जाण्याचा क्रम, दर्शवीत नाही काय ?

पसायदानातील सुखप्राप्तीच्या, मानवाच्या अखंड प्रगतीसाठी, क्रमाने परमात्म्याचा ध्यास घेणार्‍या जीवनसाखळीत शेवटच्या टप्यावर, ग्रंथोपजीवी, ज्ञानाधिष्ठीत समाजाच्या " विशेषी लोकी इये ", अशा स्वरुपाच्या ज्ञानाच्या अखंड उपासकांना म्हणजे आज जगभर पसरुन वाढत चाललेल्या ग्रंथचळवळीतील ज्ञानोपासकांसाठी, मागलेले मागणे म्हणजे " ग्रंथोपजीवीये दृष्टादृष्ट्विजये होआ वे जी " हे व्यावहारिक आणि पारमार्थिक मार्गावरील अत्यंत महत्वाची भूमिका बजावणारे ग्रंथ म्हणजे, भौतिक व पारलौकिक मार्गावरील मानवाला, त्या त्या टप्प्यावर दृष्ट आणि अदृष्टावर विजय मिळावा, असे विलक्षण स्वरुपाचे मागणे मांडतात. “अविद्याया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नते " ! म्हणजे व्यावहारिक तंत्रवैज्ञानिक ज्ञानाने मृत्युवर विजय मिळवून, याचा अर्थ अज्ञान दारिद्र्य यातून उद्योगाचे साहाय्याने स्वधर्म पालनाने जय मिळवून, मग अध्यात्मविद्येने अमृतत्व गाठता येते या दोन्ही अर्थाचा समावेश ज्ञानदेवांच्या संकल्पात आहे.

विज्ञानातील दृष्ट व अदृष्टावरील विजय हा तंत्रज्ञानाचे साहाय्याने आज परमोच्च पदावर पोचण्याच्या मार्गावर आहे. ग्रंथ चळवळीचा भाग म्हणून विद्यापिठातून, उद्योग, संशोधन केंद्रातून, चालणार्‍या प्रयोगातून होणार्‍या, साकार होणार्‍या योजना, संगणक, स्वयंचलित वाहाने, उपग्रह, अवकाश स्थानके, विविध शस्त्रास्त्रे, कारखाने यामधून नवनवीन ज्ञानप्राप्तीच्या कक्षा ओलांडत आहे. सृष्टीच्या उत्पतीचे रहस्य उलगडण्याचे स्वप्न साकार करु पाहाणारा मानव, अखेरीस तोकडाच पडतो. विचार आचारात येणे, यातंच विचारांचे साफल्य असते आणि त्यात सर्व मानवजातीचे कल्याण असते. पसायदान अशा सर्व ग्रंथोपजीवनाकडे जाणारे आहे. जन्मोजन्मीचे दुरित जिंकून ग्रंथोपजीवी विजयी होवोत, हा विजय दुरित नष्ट करण्याचा आहे, स्वधर्मसूर्याचा आहे, आणि अंतिमत: आदिपुरुषाच्या भक्तीचा आहे.

पसायदान = मानवी सुखांचा मूलमंत्र सिध्दांत

पसायदान ही विश्वनियंत्यास ज्ञानेश्वरांनी लेलेली प्रार्थना, म्हणजे मानवी समूहाच्या प्रगतीचा, सुखाचा मूलमंत्र सिध्दांतच होय. या विश्वकल्याण संकल्पकाव्यात आलेले टप्पे, मानवाच्या प्रगतिचे, सुखाच्या वाटेवरील स्थानकेच होत. व्यक्तीचे आणि समाजाचे, अखिल मानव जातीचे, विश्वाचे कल्याण चिंतिणारे हे काव्य म्हणजे मानवी समाजाच्या सहास्तित्वाचे, चराचराशी जुळवून घेवून, एकमेकास साहाय्य करुन, सर्वांनीच सृष्ट दुष्टासह, सर्व सामाजिक घट्कांसह, अखंड्पणे, अविरत, सुखासमाधानाच्या प्रवासातील टप्पेच आखून दिले आहेत. एवढेच नव्हेतर त्याची खात्री दिली आहे. विश्व कल्याणाचा मूलमंत्रच जणू या काव्यातून दिला आहे. विशेषत: विज्ञान तंत्रज्ञानाचे आधाराने मिळणारे भौतिक सुख, ह्ळू हळू क्रमाक्रमाने, पारलौकीक अध्यात्मिक सुखाकडे कशी वाटचाल करते, व या सर्व प्रवासात, एकमेकांस समजून, परस्परांच्या अचेतन चेतन जगाच्या पसार्‍यातून, त्यांचेशी जुळवून घेण्याच्या मर्यादा- पात्रता - सहयोगाच्या योजनामध्ये, समावून घेण्याच्या कल्पनांचे विलक्षण कार्यसूत्र आहे. भौतिक – अधिभौतिक व आध्यात्मिक संघर्ष टाळून, परस्पर सहकार्याचे, अवलंबित्वाचे सूत्र या पसायदानाचे मांडणीत आहेत. जेथे विज्ञान तंत्रज्ञानाचा प्रभाव ( अचेतनाला दर्शनी, तात्कालिन चेतना देण्याचा) हीन होतो व सुखाच्या भौतिक स्वरुपाच्या मर्यादा संपतात, तेथे अध्यात्म सुरु होते. विज्ञान बाह्यजगाच्या, पदार्थमात्राच्या वर्तणुकीच्या अभ्यासातून, निसर्गाचा अभ्यास करुन, अधिभौतिक शक्तीची प्राप्ती करुन देऊन, ब्यावहारिक सुखाची, जीवन प्रवासातील सुखाची प्राप्ती करुन देते. त्यामध्ये होणारी सुखाची परमावधी, मर्यादित स्वरुपाची असते. त्याच्या पुढचा सुखप्राप्तीचा प्रवास, मानवाच्या अंतरंगप्रवासातील जाणिवांचा विकास घडवून करता येतो. अध्यात्मिक सुखाच्या प्राप्तीची सुरुवात अधिभौतिक सुखाच्या अंतिम टप्यापासून सुरु होते. अशा तर्‍हेने दोन्ही सुखाची प्राप्ती विज्ञान व अध्यात्म अशा दोन्ही अंगानीहोणार, हे या दोन्ही मार्गाची आखणी, पसायदानात करुन दिलेली आहे. विज्ञानाचे उपासक, ईश्वरनिष्ठ उपासक यांच्या एकत्र अशा परस्पर सहाय्यक पुरक कार्यक्रमाची मांडणी, ज्ञानेश्वरानी पसायदानात करुन ठेवली आहे. त्या मांडणीला धरुन गेली ८ शे वर्षे विश्वभर होत असलेली मानवाची तंत्रवैज्ञानिक व अध्यात्मिक प्रगती विलक्षण प्रत्ययकारी आहे. विज्ञान अभ्यासाशिवाय अपुरे आहे. मानवाला पूर्णत्व गाठायचे तर केवळ विज्ञान तंत्रज्ञाचा आश्रय घेऊन चालणार नाही. त्याबरोबरच अध्यात्मशास्त्रम्हणून आत्मप्राप्ती करुन घेण्याच्या अध्यात्मविद्येचीही प्राप्ती आवश्यक आहे. तत्वज्ञ, शास्त्रज्ञ, तंत्रवैज्ञानिक यांचे बरोबरच संत,महंत, योगी, अध्यात्मवादी, ईश्वरवादी, ईश्वानिष्ठांच्या समुदायांची परस्पराशी होणार्‍या सहविचार, सहप्रवास, सहकार्य यातून एकीच्या भावनेने परमात्मसुखाची इच्छा ठेवून, केलेला सहप्रवासच, सर्व मानवजातीला तारुन नेईल. हा विचार ज्ञानेश्वरांनी पसायदानाचे रुपाने अखिल मानव समाजापुढे ठेवला आहे.

ज्ञानेश्वरांचे मागणे.

१. खलांची वक्रता दूर होवो,सत्कर्माविषयी तयांचे प्रेम वाढो, समाजाच्या सर्व थरातील विविध प्रकारच्या खलांचा दुष्टांचा, वृत्ति नाश होवो ही निरंतरची मागणी सर्वप्रथम आहे.

२. सर्व चराचर प्राणीमात्रात, जीवसृष्टीत, परस्परांचे जीवाभावाचे मैत्र नांदो. पंचमहाभूतांचे परस्पर आणि मानवजातीशी सहकार्य वाढो. यातून विज्ञान तंत्रज्ञानाची अचेतनाला चेतना देण्याची सुरवात आहे.

३. दीनदलीत, दुरितांचे नष्ट्चर्य संपावे. त्यांना चांगले जीवन लाभावे, आत्मसन्मानाचे, परस्पर सन्मानाचे जीवन लाभावे.

संतांच्या कर्यातून सामाजिक अभिसरण, सामाजिक समरसता, चांगलीच जोपालली गेली आहे. सामाजिक, राजकीय पातळीवरुनही जोपासली गेली आहे. तसेच सामाजिक, राजकीय पातळीवरुनही दुरितांचे तिमिर घालविण्याचे कार्य जागतिक पातळीवर चांगलेच पुढारले आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने तर मजुरांचे कष्ट, कारकूनाचा मनस्ताप कमि व्हावा म्हणून अनेक प्रकारची यंत्रे विकसित करुन श्रमाला पर्यायी साधने निर्माण केली आहेत. समता प्रस्थापनेतसुध्दा त्यांचा वाटा मोलाचा आहे.

४. यासाठी ईश्वरनिष्ठांचे मेळावेच्या मेळावे जगभर हिंडते फिरते राहोत.ज्ञानेश्वरांच्या समकालीन व नंतरच्या काळात भारतात आणि जगभर संतांच्या व तत्ववेत्यांच्या मेळाव्यांनी लक्षणीय कामगिरी केली आहे. विश्वधर्म संमेलनात प्रथमच १८९२ मध्ये विवेकानंदांनी भारतीय तत्वज्ञानाचा व अध्यात्मिक भूमिकेचा उच्चार अमेरिकेत तंत्रवैज्ञानिक क्रांतिच्या काळात करुन मोलाचे कार्य केले आहे. साईबाबा, कबीर, सूरदास, महर्षि महेश, चिन्मयानंद, रामदेव, ओशो, रमणमहर्षि, गुरुदेव रानडे, श्री. श्री. रविशंकर .... अनेक महान् संतांनी जगभर मानवता, ईश्वरभक्ती, समानता, या गुणांचा परिपोष सतत जागविला आहे.

५. कल्पतरुसारखे, चिंतामणीसारखे, अमृतसागरासारखे केवळ ईश्वरनिष्टच, संतच असतात असे नव्हे तर शास्त्रज्ञ, तंत्रज्ञ, तंत्रवैज्ञानिक, अभियंते, व्यवस्थापक, कारागीर असे हे उपासक असतात. ते सर्व भूतमात्रांना सदैव भेट्त राहोत. भूतमात्रांना ते प्रिय होवोत.

६. तापहीन मार्तंडासारखे आणि अलांछ्न चंद्रम्यासारख संत आणि ईश्वरनिष्ठ असतात. केवळ तेच नव्हे तर चंद्रसूर्याच्या प्रभावाने पंचमहाभूतांची सृष्टितील पर्यावरणपूरक मानवाला हितकारक अशी प्रभावकारी कामगिरी आणि ऊर्जा वातावरण निर्मिती यामधील व मानवी बुध्दिसामर्थ्याला दिव्य तेज देण्याची त्यांची भूमिका, दिव्यत्वाची प्रचीति आणून देणारी आहे.

७, अशा रीतीने... दुरितांचे तिमिर जात राहील. विश्वामध्ये स्वधर्मसूर्याचा उदय होईल. आणि जो जे इच्छील ते त्यास मिळेल.

८. या सर्व क्रमामध्ये ईश्वरी शक्तीचा, परमात्मशक्तीचा प्रभाव विश्वरचनेचा, मानवी शास्त्र प्रगतीमधून उद्‍भवणार्‍या गैर शक्तीवर प्रभाव, दबाव ठेवून, प्रसंगी त्यांचा यथाक्रम विनाश करण्याची शक्तीसुध्दा, एक विश्वनिर्माता, विश्वनियंता या दृष्टिने महाबुध्दिमान, ईशशक्तीची शक्ती, या सर्व प्रगतीमध्ये नियंत्रण ठेवून असल्याचे भान संत आणि ईश्वरनिष्टांच्या कार्यातून समाजातील जबाबदार घट्कांना राहावे, यास्तव विश्वामध्ये स्वधर्म, स्वकर्तव्याच्या, सत्यधर्ममार्गावर राहून प्रगति साधण्याच्या उपक्रमाचा विसर पडू न देण्याचा संकल्प ज्ञानेश्वरांनी आवर्जून मांडला आहे.

९. म्हणजे मग, तिन्ही लोक आनंदाने भरुन राहू देत, पूर्ण सुखी होऊ देत.

१०. तिन्ही लोक आत्मपुरुषात भक्तिलीन होतील, ते सहज करतील ते, वागतील ते, आत्मपूरुषाचं भजन पूजनच होईल. या सहजभक्तीत विश्व नांदेल. चराचराला असे दिव्यत्व लाभून, आत्मरुपात विलीन होण्याचे भाग्य लाभावे, ही परमौत्कट इच्छा ज्ञानेश्वरांनी अधिकार वाणींने व्यक्त केली आहे आणि ती परमात्मशक्तीने, विश्वात्मक देवाने मान्य केली आहे.

पसायदानाचे प्रयोजन काय ? असा प्रश्नच उद्‍भवत नाही. कारण पसायदानाचा अर्थवेद सृष्टीक्रमाने टप्पे आखून मानवाची अखंड प्रगती, सुखाची प्राप्ती, होण्याचा मार्ग ज्ञानेश्वरांनी पसायदानामध्ये आखून दिल्याप्रमाणे घडतो आहे व त्यात विज्ञान, तंत्रज्ञान व अध्यात्म, धर्मजागरण अशा दुहेरी एकमेकास पोषक अशा भूमिकांचा समतोल ठेवण्याची योजना आहे. मानवी सुखाचा मूलमंत्र देणार्‍या भूमिकेचा तो एक आश्वासक ईशकल्पनेचा जाहीरनामाच आहे.

पसायदान - विश्वात्मक जाणिवेतून अर्थ वेध.


पसायदान : मानवी प्रगतीचा ( ज्ञानेश्वरांनी मांडलेला ) विकास पट

पसायदानाचा जन्म ज्ञानेश्वरांच्या नावातील सामर्थ्याला अनुसरुनच, जणू त्यांच्या योगारुढ स्थितीमधून झाला आहे. जगाच्या तत्कालीन स्थितीचे सम्यक् आकलन झाल्यामुळे, तसेच त्या स्थितीमधून अखिल मानवजातीचे उन्नयन, उत्थापन व सर्वांगीण प्रगती घडून, जीवनमान सुखाचे व्हावे, अशी तळमळ असल्याने , भावी काळात तसा सार्वजनिक बदल, परिवर्तन, प्रबोधन, घडण्याच्या आत्यंतिक आपुलकीने, त्यांत मनुष्याच्या प्रगतीचा वेध घेतला आहे. ही भूमिका त्यांच्या पसायदानाच्या मांडणीतून स्पष्ट दिसते व ती भूमिका देशकाल परिस्थितीच्या पलीकडे जाऊन, निरंतर, दिर्घकालासाठी सैध्दा;तिक भूमिकेतून, मानवी विकासाचा पट कसा उलगडून जावा याची सूत्ररुप मांडणीच आहे.

विश्वात्मक जाणिवेतून ...... अर्थवेध.

पसायदानात क्रमाने मांडलेल्यासूत्रांचा मागोवा घेण्यासाठी गेल्या ७००-८०० वर्षांतील राजकीय, सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक,औद्योगिक, साहित्य घटनांची उकल करुन पाहाता, सर्व घटना क्रमात एक विलक्षण एकात्मता, संगति, विविध क्रमातील सुसंगतता, परस्पर सापेक्षता व प्रगतिचा एक अमोघ ओघ जाणवतो. आजपर्यंत आपण या प्रगतिकडे, अशा दृष्टीने पाहिलेच नाही. आपल्या स्थानिक संदर्भातून पाहाता, त्याला प्रदेश, खंड, राष्ट्र, आपला भारत, पाश्चात्य, पौरात्य, आपण श्रेष्ठ का ते श्रेष्ठ ? आपण कनिष्ठ नव्हतोच .... वगैरे तर्कवादावर आधारित पध्द्तीने आपण जगभरल्या विविध घट्नांचे दर्शन घेत राहिलो. त्यातून उलगडणारा अर्थ फुटिरतावादी, संशयी, आपपरभावाचा, असा होत राहिला आहे.

ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीमधून हा अर्थ उलगडण्यासाठी इतिहासांतील विविध घटनांचा मागोवा घ्यायचा तर ती विश्वात्मक सर्वसमावेशक जाणीव घेऊनच प्रगतिचा अर्थ उलगडून पाहिला पाहिजे.

ज्ञानेश्वरांनी आपल्या वर प्रार्थनेमध्ये केलेले मागणे, सामान्य, संकुचितपणाचे वा स्वार्थी नाही, तर ते आखिल विश्वातील प्राणिमात्राचे, जीवसृष्टीचे कल्याण व्हावे, अशी तीव्र इच्छा प्रकट करणारे आहे. त्यांनी सर्व विश्वाचे मंगल चिंतणारी विश्वप्रार्थना केली आहे.

विश्वात्मक देवाकडे केलेले मागणे, विशाल दृष्टीचे, दीर्घकाल, प्रभाव असणारे, वैश्वीक सत्याचा आविष्कार देशकाल परिस्थितीच्या सीमा ओलांडून, सर्वत्र व्हावा, अशा तर्‍हेचे हे मागणे म्हणजे अखिल मानवजातीच्या सर्वकश विकासाचा कार्यक्रम, जणू मंजूर होण्यासाठीची, ही प्रार्थना आहे. सद्‍गुरु निवृत्त्तिनाथानीसुध्दा आपले शिष्य ज्ञानदेवांची प्रार्थना, सुफल संपूर्ण होवो असा आशिर्वाद दिला.

वैश्वक जाणिवेतून लेलेला संकल्प.

ज्ञानेश्वरांच्या वैश्विक जाणिवेतून केलेला संकल्प जणू विश्वात्मक देवांचा सर्वमानव जातीच्या, चराचर सृष्टीच्या बदलाचा संकल्प होता हा संकल्प पुरा व्हायचा तर " विश्व पट, ब्रह्म दोरा " या न्यायाने विश्वपटाची निर्मिती, ब्रह्मरुपी दोरा घेऊनच होणार. चराचरामध्ये अनुकूल योग्य बदल घडवून, मगच हा संकल्प योग्य आकार , रुप धारण करणार ! संत महात्म्यांचे संकल्प, विश्वात्मक परमसत्याचे अवतरण, पंचमहाभूतांच्या आंतरिक, आत्मिक, आत्मिक स्फुरणांतून, सजीव, निर्जीव सृष्टिच्या सर्वांगीण बदलातून, अंत:प्रेरणात्मक मार्गाने घडवून आणतात. अतिशय व्यापक आणि उदात्त्त जाणिवामधून व्यक्त झालेल्या इच्छा, बुध्दि आणि श्रम यांच्या संयुक्त समन्वयातून, अतिमानवी इच्छांचे, मानवी जीवनातील व चराचर सृष्टीमधील संक्रमण, क्रमाने, सातत्याने, रुपांतरित होत असते.

या संकल्पपूर्ति कार्यक्रमात भौगोलिक, वांशिक, धार्मिक, पंथीय, राजकीय सीमा आड येत नाहीत कारण त्यापलीकडील उदात्त उद्देशांचे प्रकटीकरणे व्हायचे तर विशाल सर्वस्पर्शी, सर्वात्मक पध्द्तीनेच हा अपेक्षित स्थित्यंतरे व प्रत्यक्षात येणारा मार्ग सुकर व्हावा, अशी कामना व कल्पना आहे.

जे खळांची व्यंकटी सांडो ! तया सत्कर्मी रति वाढो.

दुष्ट, दुर्बुध्दि, समाज राष्ट्राविघातक शक्ती शत्रू या सर्वांचा शांतिप्रस्थापनेसाठी उपशम होणे अगत्याचे होय. त्याचा पाडाव होणे व त्यांचे जागी सुष्ट प्रवृत्तीचे प्रजाहितकारक राज्य प्रस्थापित व्हावे, यामध्ये त्या खळांचे वाकुडेपण जावे व त्यांना चांगल्या कामाची, मार्गाची आवड उत्पन्न व्हावी, हा शांततामय बदलांचा मार्ग ज्ञानेश्वरानी सुचविला आहे. हे शक्य नसल्यास, दुष्टांचे निर्दालन होण्याचा, माणसांचे नव्हे. जुलमी, परकीय राज्यकर्त्यांच्या आकांक्षांचे हुंकार, घडलेले संघर्ष, बलिदाने यामघून अंतिमत: सत्ताबदल व त्यामधून शेवटी सर्वामध्ये सन्मार्गाची आवड लागण्याचा, कारण संपल्यावर, सज्जनतेचाव्यवहार घडावा, असा त्यांचा आग्रह आहे.

जगभर गेल्या ८०० वर्षात, अनेक देशात राजकीय स्थित्यंतरे घडली. क्रूर, जूलमी, हुकूमशाही प्रवृतीचे, वसाहतवादी, असे अनेक सत्ताधीश पालटले. त्या त्या देशांत लोकांच्या पसंतीचे राज्य प्रस्थापित झाले. “ जे खळांची व्यंकटी सांडो तया सत्कर्मी रति वाढो " ही उक्तीच जणू इतिहासातील घटना उलगडून दाखविते. समाजजीवन परावलंबी, पांगळे करणारे, कोणतेही राज्यशकट व त्या राजकर्त्यांचे पतन झाल्यावरच सद्‍वीचार, सदाचार, सद्ववर्तन यांची आवड सर्वत्र वाढीस लागू शकते. जगातील घटनांचा मागोवा हीच गोष्ट प्रकर्षाने दाखवून देतो. १९२० साली राष्ट्रसंघट्नेची स्थापना झाली व त्यामुळे सर्व राष्ट्रातील आपसातील प्रश्न सोडविण्याची सर्वमान्य अशी पध्दत प्रस्थापित झाली. ब्रिटिश साम्राज्यवाद संपल्यानंतर, मुक्त झालेल्या प्रदेशांची राष्ट्रकुल परिषद निर्माण करुन, “ सत्‍कर्मी रती वाढो " या तत्वाचे प्रदर्शन झाल्याचे जाणवते. ज्ञानेश्वरांची दृष्टी विश्वात्म, विशाल आहे. त्यांचे पुढे जगातील विविध ठिकाणच्या मानजातीचे नमुने आहेत. त्यामध्ये दुष्ट, जुलमी राज्ये, रानटी टोळ्या, त्यांची समृध्द भूप्रदेशावरील आक्रमणे, मागासलेल्या टोळ्या ( जंगले वाळवंट, पर्वतीय प्रदेशातील समाज ) प्रगत आणि अप्रगत अशा सर्वांचा समावेश असल्याने " चिंता करितो विश्वाची " या भूमिकेतून क्रमाने सर्वांच्या प्रगतिची दालने व त्यातील गति, या महत्वाच्या गोष्टी ठरतात.

खल निर्दालन व्हायचे तर समाज ढवळून निघण !

खल, दुष्टाचे निर्दालन अशी भूमिका त्यांनी घेतलेली नाही. जुलमी, हुकुमशाही प्रवृत्तिचे परिवर्तन व त्यांचे उत्क्रांत पध्द्तीने, सज्जनतेकडे जाण्याचा क्रम त्यांत अपेक्षित आहे. त्यामुळे जुलमी राजसत्तांचे पाडाव होणे व कालांतराने त्यांची दुष्ट प्रवृत्ति जाऊन, त्यांचे ठायी सुष्ट भाव निर्माण होण्याचा क्रम, अभिप्रेत आहे. त्यामुळे आक्रमण, धर्मपरिवर्तन, जुलुम, जबरदस्ती यामधून घडणारी संक्रमणे अटळ आहेत पण ती सर्व समाजाला सज्जनतेकडे नेणारी क्रमवारी, म्हणूनच त्याकडे पाहिले पाहिजे " चक्रनेमिक्रमेण " अशा दृष्टीने पाहिले तर घटनाक्रम जागतिक पटावर अर्थपूर्ण वाटतो.

किमान भौतिक भूमिकेची गरज - अध्यात्मिक प्रगतिसाठी.

अध्यात्मिक उन्नति व्हावी, यासाठी किमान भौतिक भूमिकांवर तर समाज प्रथम यायला हवा. कांही एका विशिष्ठ जनसमुदायाची सर्वांगीण उन्नत्ति अशी दृष्टी, त्यांनी ठेवलेली नाही. दुष्ट, दुर्जन सुजन व्हावा, दरिद्री समाज किमान जीवनाच्या पातळीवर यावा, समृध्द व्हावा, स्वधर्म – स्वकर्म तत्परता, सर्वांच्या ठायी यावी, सर्व भूतांच्या ठायी, परस्पर मैत्रीचा भाव व्हावा, कष्ट्करी, दलित, दुर्लक्षित, अडाणी, समाजाची अज्ञान अंधकारातून ज्ञानसूर्याकडे वाटचाल व्हावी,सर्वाना प्रगतिची संधि मिळावी, ज्याला जे हवे ते प्राप्त व्हावे, सर्वसमाज क्रमाने सुखी व्हावा, आणि त्याला ईश्वरनिष्ठ होता यावे अशी भूमिका आहे.

भूता परस्परे पडो मैत्र जीवाचे !

पंचमहाभूताना एकमेकात, परस्परात मैत्री, आपलेपणाची, एकरुप राहण्याची , कार्यकरण्याची, कांही भौतिक नियमाप्रमाणे वर्तन करण्याची, अथवा होणार्‍या कार्य, हालचालीचे भौतिक पध्दतीने विष्लेषन करुन घेण्याची गोडी लागो, ही पंचमहाभूतांमध्ये सहकार्य रुजविण्याची फारच चांगली आवाहनात्मक साद ज्ञानेश्वरांनी घातली आहे. केवळ पंचमहाभुतामध्ये म्हणजे पृथ्वी, आप(पाणी द्रव), तेज(अग्नी, उष्णता, प्रकाश), वायु( हवा, हवेतील घटक वायु आणि इतर वायु) आणि आकाश ( आकाशाची पोकळी) या सर्वांमध्ये एकमेकाविषयी सहकार्याची भूमिका, असे नव्हे, तर पंचमहाभूते आणि सजीव सृष्टी यांचे मध्येही सामंजस्य, सहकार्याची, एकत्र राहाण्याची, काम करण्याची परस्परांवर विसंबण्याची, एकमेकांचे हित जोपासण्याची भूमिका हवी, असा ज्ञानदेवांचा आग्रह आहे.

पंचमहाभूतांच्या मैत्रीपूर्ण अभ्यासातून विविध शास्त्रांचा उदय.

या पंचमहाभौतिकांमध्ये आणि जीवनसृष्टीमधील विविध चमत्कारांचे निरीक्षण, विश्लेषण, अभ्यासकरण्याची आवड, पध्द्तशीरपणे निर्माण करुन, त्यांची शास्त्ररुपाने मांडणी करण्याचा उपक्रमसुध्दा सातत्याने करुन, वेगवेगळ्या खनिजांचा, पदार्थाचा शोध, गुणधर्म, शुध्दिकरण अशा विविधांगानी केलेला अभ्यास यामधून पदार्थाचे, धातुंचे एक वेगळे शास्त्रच बनले. पाणी व द्रव पदार्थाच्या अभ्यासाने द्रवीय शास्त्राचा उदय (Hydraulics) होऊन जलशास्त्रामधून नौकानयन , विमानविद्या यांचाही क्रमाने विकास होत गेला. त्याप्रमाणे सूर्यापासून व अग्निपासून मिळणार्‍या प्रकाश, तेज, उष्णता शास्त्र, प्रकाश किरणांचा, चुंबकीय क्षेत्र, प्रकाश, विद्युत लहरी यांचा अभ्यास करण्याची प्रेरणा, आंतरिक ओढ, निर्माण होत गेली. त्यामधून उर्जा, उर्जेची विविध रुपे, सौर, जल, वायु, आण्विक, विद्युकीय, औष्णीक शक्तींचा विकास व त्यांचे एकमेकांमधील परिवर्तन व ऊर्जेच्या अक्षयतेचा, गतीचा सिध्दांत असे एकन एक पदर उलगडण्याचा क्रम, अविरत शतकानुशतके मानवाला मोह घालून, पुढे पुढे विकास करीत राहाण्याची प्रेरणा देता झाला.

अभियांत्रिकी व तांत्रिक कौशल्य व शास्त्र यातून यंत्र संयंत्र विकास.

सर्व पंचमहाभूतांच्या गुणधर्माचा अभ्यास करुन, त्यांना एकत्र कामाला जुंपण्याचे महान कार्य अभियांत्रिकी तांत्रिक कौशल्याच्या आणि शास्त्राच्या आधारे, विविध प्रकारच्या यंत्रांचे संयोजन झाले. विविध गुणधर्मांचे धातु, विविध वायुंचे गुणधर्मानुसार वापर, त्यांचे दाब तापमान, धातुसारख्या गुणधर्मांचे कोष्टकानुसार, त्यांचा वेगवेगळ्या प्रकारचा वापर, संयोजकतेने केल्यास, नियंत्रित स्वरुपात या पांचभौतिक शक्ती कशा एकत्र नांदतात व मानवाच्या उपयोगी व हितकर यंत्रांना जन्म देतात, हे पाहाणे अतिशय आनंददायक आहे.

सर्व प्रथम बाष्प यंत्र बनले. त्यामध्ये पाणी, उष्णता, बाष्प, तपमान, दाब, विशिष्ट धातुंचे विविध भाग, यामधून सरक पध्द्तीच्या हालचालीचे, गतिक रुपातील, भ्रमिक शक्तीमध्ये, बाष्प शक्तीचे झालेले संक्रमण व पुढे बाष्प शक्तीचे वापराने, बाष्पचक्रांच्या यंत्रांची निर्मिती ही आश्चर्ये माणसाच्या क्रमाने टप्प्यात येत गेली.

त्याच पध्दतीने पेट्रोल व डीझेल यंत्रांची रचना सुध्दा या पांचभौतिक शक्तीना एकत्र नियंत्रित स्वरुपात काम करायला लावून, आज सहस्त्र शेकड्यांची अश्व शक्ती निर्माण करीत असल्याची आश्चर्ये, आपला स्थायीभाव बनली आहेत. अशी कित्येक यंत्रे, उपयंत्रे, साधने, वस्तु या पांच भौतिक तत्वांचे शक्तीचे वापराने, आपण आज प्रचारात आणली आहेत.

“ भूता परस्परे पडो मैत्र जीवांचे " याचा या वरील भूमिकेतून मागोवा घेतला तर शास्त्रीय, तांत्रिक प्रगतीचा विलक्षण पटच आपणापुढे उलगडला जातो आहे आणि तो पुढे पुढे अजून उलगडतच जाणार आणि सृष्टीच्या गूढ रहस्यावर आधिकाधिक प्रकाश पडणार, असे आज भूतकालातून भविष्याकडे पाहाताना, आपणास दिसून येते.

दुरितांचे तिमर जावो !

विश्वभरातल्या दीन, दुबळ्या, दलित, दरिद्री, दबलेल्या, गुलामगिरीत पिचणार्‍या मजुरांचे, सावकारांच्या पाशात अडकलेले दरिद्री गरजू, धार्मिक वर्चस्वातून पिळविला जाणारा समाज, किमान मिळकतीसाठी शरीर विक्रयाप्रमाणेच जणू १८ तास काम करणारा, घाणीच्या साम्राज्यात राबणारा मजूर वर्ग, बाल कामगार, चार भिंतीत वर्षानुवर्षे कोंडला गेलेला, पुरुषी वर्चस्वाखाली भरडला जाणारा स्त्री समाज आणि तोही अखिल विश्वपटलावर वावरणारा, असा समाज म्हणजे दुरितांचे केवढे मोठे डोंगर उपसणारा अभागी समाज, ज्ञानेश्वरांच्या नजरेत होता. परकीय आक्रमणाखाली पिचणारा अभागी समाज तर त्यांनी भारतभर फिरुन पाहिला होता. धार्मिक वर्चस्वाखाली सामान्य माणूस म्हणूनसुध्दा जगणे किती असह्य होते, हे तर ती चार भावंडे व त्यांचे आईवडील कित्येक वर्षे सोसत होते. असा दुरित पाहून, त्यांच्या भावना अतिशय दु:खी अंत:करणाने शरिराच्या सीमापार जात होत्या.गुलामांचा व्यापार व त्यांचे काबाडकष्ठही त्यानी, भारत यात्रेत पाहिले होते. द्लित बांधवांना अन्नपाण्यासाठी जनावरांपेक्षाही हाल सोसावे लागल्याचे, त्यांनी पाहिले होते.

इंग्लंडमध्ये खाण मजूत खाणीतून पाणी काढ्णे, खनिज माती काढणे, माती उकरणे अशा विविध कामा साठी हजारोंच्या संख्येने, एकाद्या यंत्राच्या, शिस्तीने अहोरात्र राबत होता. जहाजांचे नौकानयन समुद्रावरील सफरीमध्ये, हजारो गुलाम, मालवाहातुक व नौका वल्हविण्याचे कामसुध्दा असेच अव्याहत करीत असत. त्याना चाबकाच्या फटकार्‍यावर, मिळणार्‍या तुकड्यावर,व तोकड्या कपड्यावर, निर्वाह करवा लागे, तो केवळ राबविण्यासाठीच !

हे विश्वाचे आर्त त्यांच्या मनी प्रकटले होत्ते व त्याचा निरास करण्याचा, ते आर्त, दैन्य, दु:ख, दारिद्र्य नष्ट करण्याचा त्यांचा संकल्प फारच मोलाचा होय. त्यासाठी केवळ दुष्टांचे मनपरिवर्तन, स्वधर्म पालनाच्या योगाने होणारे मानवी परिवर्तन उपयोगाचे नव्हते. “सर्वत्र मांगल्य नांदो " ......... म्हणून भागणारे नाही.

शरीरश्रम निर्माण करणारी साधने निर्माण करणे गरजेचे होते.

काबाडकष्ट, शरीरश्रम, हे विविध कामातील अविभाज्य भागच होते. शेत नांगरणी, खुदाई, माल वाहतूक, पाणी वाहणे अशी हातापायांच्या योगाने काम करण्याची यादी जगभर भली मोठी होती. या काम करण्याच्या पध्दतीला पर्याय शोधणे व श्रम कमी करणारी यांत्रिक अवजारे, उपकरणे तयार करणे, हा त्यावर उपाय असावा.

खाणीत हजारो गुलाम कामाला लावूनसुध्दा, पाझरणारे पाणी हटत नसे, पाणी काढून खनिज काढणे, ही मोठी समस्या होती. पखाली घेवून, गुलाम ते पांणी अखंडीतपणे काढीत असत १७०० सालच्या सुमारास न्यू कोमेनने बाष्पचलीत यंत्रावर पंप चालवून, पाणी काढण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला. तेव्हापासून पाणी उपसण्याच्या पंपासाठी बाष्पयंत्राचा वापर चालू झाला. त्या आधी १२ - १३ व्या शतकात जलस्त्रोत वापरुन, जल हातोडा वापरुन लोंखंडी हत्यारे बनवीत असत. तसेच मका दळण्याची गिरणी सुध्दा चालवीत असत. बाष्प यंत्राचा वापर अशा रितीने विविध तर्‍हेची काम करण्यासाठी होऊ लागला. पण ही यंत्रे कार्यक्षम नव्हती. १७८०मध्ये जेम्स वॉटने सुधारित बाष्प यंत्र विकसीत केले आणि त्यानंतर२५-५० वर्षातच रस्ते तयार करण्याचे बाष्पयंत्र, मालवाहतुक व माणूस वाहातुक करणारी रेलगाडी तयार झाली. १८१० मध्ये बोटीवर स्टीम इंजिन बाष्प यंत्र बसवून, जहाजे समुद्रातून संचार करु लागली.खाणीतून पाणी काढणे, माल वर चढविणे व उपकरणी, करणी, अशी विविध कामे बाष्प यंत्रावर होऊ लागली व दुरितांचे तिमीर , नष्ट्चर्य घालविण्यास, व्यवहार्य मार्ग सापडला.

ही सर्व यंत्र विकासाची वाटचाल " दुरितांचे तिमीर जावो " , या संकल्पाला धरुनच, विश्वाचे आर्त निवारणासाठी, निर्माण झाली. ती बनविणारे कर्मकार, तंत्रज्ञ, स्वयंप्रेरणेतून, निसर्गाचे दूत बनूनच जणू, चालत्या कल्पवृक्षांच्या उद्यानातून, काम करणारे लोक होते, चिंतिलेले देणार्‍या चिंतामणी रत्नांच्या गावाचे रहिवासी होते, आणि त्यांनी पीयुषाचा सागर बोलता केला.

विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो !

विश्वातील सर्व वस्तुजात चराचर सृष्टीला, पंचमहाभूतासह जीवसृष्टीला, जणू स्वकर्तव्याची जाणीव करुन देऊन, स्वकर्तृत्व व्यक्तिगत व सामूहिक विकासासाठी, व्यक्ती आणि समाज आपापल्या कर्तव्याच्या जाणिवेनुसार परस्पर सहकार्याने, “ एकमेक करु सहाय्य, अवघे धरु सुपंथ " असे म्हणून प्रगतिपथावर राहाण्याचा संदेश दिला आहे. आपापल्या गुणदोषांची जाणीव परस्परांना असण्याचे योगे, स्वधर्मरुपी सूर्याच्या प्रकाशात, विश्वाला प्रगतीची वाट सापडो, अशी ही भूमिका मांडून, जणू विश्वातील सर्व वस्तुजातांना, स्वधर्म शोधण्याची हाकच त्यांनी दिली आहे. त्या नंतर संशोधक वृत्तीने, नव्याचा वेध, शोध आणि बोध घेण्याच्या ध्येयाने, ईर्षेने, प्रेरित होऊन जगभर व्यक्ती आणि समूहरुपाने फिरणारे गट यांनी, पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश यांचा सर्वकश शोध घेण्याची मोहीम अखंड चालली आहे. या मोहिमेतून उलगडले शास्त्राचे नवनवीन सिध्दांत ! आणि नवनवीन वस्तु, पदार्थ, यांच्या गुणधर्मानुसार संयोजन करुन नवनविन वस्तू साकरण्याची, संरचना करण्याची, बौध्दिक आणि कार्मिक पध्द्ति साकार झाली ! अशातूनच " जो जे वांछील ते ते लाहो प्राणीजात" हे सूत्र उलगडत गेले व प्राणिमात्रांच्या दैनंदिन जीवनातील छोट्या मोठ्या गैरसोईतून, सोय शोधण्याचे योगे, सुख निर्मिती होण्यासाठी, छोट्या मोठया वस्तुंचा, साधनांचा विकास होण्याची, वस्तुनिर्मितीचा, वस्तुविकासाचा महामार्गच जणू विकसित होत गेला.

स्वधर्म शोधनातून- सृष्टीरचनेचे गूढ शोधण्याचा प्रवास

सृष्टिरचनेचे गूढ शोधण्याच्या कल्पनेने जवळ जवळ दोन तपे अमेझॉन नदीच्या खोर्‍यात, आफ्रिकेच्या जंगलात राहून पक्षी, प्राणी, कीटक, वनस्पति, जलचर अशा सर्वांचा सूक्ष्म अभ्यास करणारा डार्विन हा संशोधक व त्याने केलेले विस्मित करणारे, निरीक्षणांतील उत्क्रांति वादाचे सिध्दांत रुप, विश्व स्वधर्म सूर्य रुपे पाहो या तत्वाचे फार सुंदर उदाहरण म्हणायचे. दक्षिण ध्रुवावरील वॉल्टर स्कॉट्ची मोहीम, सहारा व ऑस्टेलियातील काढलेल्या मोहिमा, जगभर संचार करणार्‍या धाडसी खलाशांची सागरी साहसे व त्यातून उलगड्लेले ज्ञान हे सर्व थक्क करणारे आहे.

जो जे वांछिल तो ते लाहो ! प्राणिजात !!

अचेतनाला चेतन रुप देऊन साधनांचा विकास झाला.

ज्ञानेश्वर आणि नामदेव इत्यादि संत उत्तर भारत यात्रेला गेले होते. त्यावेळच्या प्रवासांतील एक गोष्ट प्रचलित आहे. वाळवंटी प्रदेशातून जात असतांना त्यांना खूपच तहान लागली व म्हणून पुढे जाताना एक खोलवर पाणी असलेली विहीर त्यांना दिसली. ज्ञानेश्वर म्हणाले " नामदेवा, मी योगसामर्थ्याने खाली जावून पाणी पिऊन येतो, “ तेंव्हा नामदेव म्हणाले " माझा प्राणसखा विठू मला विहिरीतून पाणी वर काढून देईल, असा माझा भक्तिमहिमा आहे..” दोघानाही योग भक्तिसामर्थ्याने पाणी मिळाले. आपणास आज तरी अशा सामर्थ्याचे, शक्ति संक्रमणाचे, ऊर्जा संक्रमणाचे वैज्ञानिक पध्द्तीत बसणारे सूत्र माहिती नाही. पण ज्ञानेश्वरांच्या " जो जे वांछील तो ते लाहो.” या संकल्पाप्रमाणे तहान लागल्यावर विहिरीतून पाणी काढण्याचे तंत्र विकसित झाले. कारण सामान्य माणसाच्या इच्छा, फलद्रूप व्हायच्या, तर त्या सृष्टिनियमात बसणार्‍या ज्ञात अशा, पांच महाभौतिक तत्वाच्या वापरातून, निर्मित अशा, सर्वांना सहज साध्य अशा साधनांच्या वापरातूनच होणार व त्यासाठी तंत्रा-विज्ञानांच्या विकासाच्या संयुक्त वापरातून तयार झालेले वस्तु निर्माण उत्पादन तंत्रशास्त्र विकासाच्या उपक्रमाची वाटचाल, हळूहळू पण निश्चित स्वरुपाने गेल्या ८०० वर्षात कशी यशाप्रत गेली हे आपण पहातोच आहोत. ज्ञानेश्वरादि भावंडानी चांगदेव व्याघ्रारुढ होऊन भेटायला येतो आहे, असे पाहून, ते बसलेली भिंतच त्यांनी चालती केली. चांगदेव जिवंत प्राण्यावर हुकूमत गाजवितो, तर या भावंडांच्या सामर्थ्याने, अचेतनालाच चेतन केले. या दोन्ही गोष्टी, सामान्य माणसाला अशक्यच ! मांडे खायची इच्छा झाल्यावर मुक्ताईने त्यांच्या पाठीवर मांडे भाजले ! या गोष्टीतील अगम्य, अतर्क्य भाग, सामान्य माणसाला साध्य होणार नव्हता व नाही. मात्र त्या इच्छा सामान्य माणसाला लागणार्‍या गरजातून आवश्यक अशा वस्तु विकासातून, “ जो जे वांछील तो ते लाहो" चे अवाढव्य वस्तुरुप आज आपण जगभर कसे व्यापून आहे हे पाहातोच आहोत.

ज्ञानेश्वरांच्या संकल्पातून साकारली वस्तु निर्मिती तंत्राची ज्ञान वृध्दी

अशा प्रकारे सामान्य माणसाच्या आवाक्यात अचेतनाला चेतन करण्याचे सामर्थ्य योग आणि भक्तिच्या सामर्थ्याचा योग्य वस्तुचा सार्वत्रिक विकास रुपाने, विज्ञानाने व तंत्र ज्ञानाने घेतलेला व्यवहारी वेध म्हणजे, आज सामान्य माणसाला जीवनाच्या अंगोपांगात उपयोग असणार्‍या वस्तु साधनांचे, कल्पतरु व चिंतामणी रत्नांचे काम करणारे हवे ते देणारे सामर्थ्य, गेल्या आठ शतकातील, जगभरातील सर्वाधिक प्रगति, पदार्थ वस्तु विकास, तंत्रज्ञान विज्ञान वृध्दि, ज्ञानेश्वरांच्या पसायदानातील संकल्पनेतून साकारलेले प्रकृतिचे पूर्ण रुपच म्हणायचे.

हे घडायचे तर, सृष्टीत दडलेले शास्त्र व अचेतनाला चेतन रुप देण्याचे तांत्रिक ज्ञान, यांचे अगम्यातून गम्य रुपांत आवश्यक असे रुपांतर करायला, सर्व चमत्कार वाटावा, अशा या शास्त्राचे व तंत्रज्ञानाचे, मानवरुपातून अवतरण करायला, सर्व प्रथम सृष्टितत्वाचे आकलन, नियम संस्थापन, त्यातून शास्त्रतत्व प्रस्थापन व त्यानुसार कार्य करणारी तंत्रशक्ती, विकासाची साधने, अचेतनातून विविध रुपाने साकार करणारे तंत्रज्ञान-विकास, यांची सूत्ररुप कालबध्द सुसंगत मांडणी, अखंड ८ शे वर्षे घडत राहाण्याचे, जड्णघडणीचे आविष्करण, कसे घडत गेले, हे पाहाता, असे दिसते की, आधी एक व मग दुसरे म्हणजे, आधी शास्त्र व मग तंत्र अगर उलट क्रमाने, असे ते साधाणारे नव्हते. दोन्हीही अंगाने होत जाणारा विकास एकाच वेळी समांतर पध्दतीने होत गेला व त्यांची परस्परांतील गुंफण ही खरोखरच विस्मयकारी आहे. कारण वैज्ञानिक सत्य साकारायला, तत्त्वाचे आविष्करण, प्रकटीकरण होणे, त्याची मोजमाप पध्द्तीने, नियमबध्द शास्त्रीय सूत्रात मांडणी होणे, या गोष्टी क्रमाने आखून, संगतवार कार्य घडवत नेण्याचा उपक्रम, प्रयत्नाने रेखाटून पाहाता येतो व त्यामधून असे दिसते की विविध शास्त्र अभ्यासकांच्या रुपाने, चमत्काराचे आविष्करण, मांडणी, वर्णन, मापन, आकड्यामधील रुपांतरण, आणि गणिती पध्द्तीने अंतिम सिध्दांतरुपातील प्रकटण, हा मार्गक्रम पाहिला तर त्यातील संगति थक्क करणारी आहे.

युरोपामध्ये, चमत्कार निरीक्षणातील, शाब्दिक प्रकटीकरणालाही तत्कालीन समाजात बंदी होती. हलका आणि जड दगड उंच इमारतीच्या गच्चीवरुन टाकल्यास एकदमच खाली जमिनीवर टेकतात हा अनुभव सांगणारा गॅलिलिओ, दुर्बिणीतून शनिचे कड्यामधील उपग्रह पाहून, जग कोसळेल म्हणून गॅलिलिओवर टीका करणारे, १५ व्या शतकातील धर्ममार्तंड, कोपर्निकस्ने सूर्या भोवती ग्रह फिरतात, हे सांगणे, व त्यासाठी धर्मप्रमुखांची टिका सोसणे असे प्रकार ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतमधिल गीता व भागवत मराठीत सांगण्याच्या प्रमादाइतकेच तोलामोलाचे होते. लिओनार्डो द विन्सीने, शेकडो पाने भरुन कल्पनाशक्तीने झपाटून काढलेली वस्तु कल्पना चित्रे, पुढे ५ शे. वर्षात सत्यरुपात प्रगट होतात ! न्यूटनचे ३ गति नियम केवळ पृथ्वीवरच नव्हे तर विश्वात सर्वत्र लागू पडतात, हे सत्यदर्शन त्याला कसे अंत:प्रेरणेने झाले ! अथवा पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षण सिध्दांताचे दर्शन, त्याला सफरचंदाचे फळ जमिनीवर पडताना झाले, या सर्व घटनामधून, शास्त्रतत्वांचे दिव्य दर्शन घडत जाण्याचा क्रम उलगडतो. गॅलिलिओच्या लंबकाचे प्रत्यक्ष घड्याळात होणारे रुपांतर व त्या लंबकाचे गोलक वेगवेगळ्या प्रकारच्या धातूंचे बनवल्यावर, जग प्रवासांतील वेळ कसा बदलतो यावरुन वस्तुमान व वजन, आणि लंबकाचा आंदोलन काल, यांचे सम्यक दर्शन करुन घेणारे शास्त्राभ्यासक धन्य होत. लग्नानंतर मधुचंद्राला निघालेला ज्यूल,प्रवासांत एक लांब नलीकेचा तापमापी घेऊन, धबधब्याच्या ठिकाणी मधुचंद्र साजरा करीत, धबधब्याचे उंचीवरील पाण्याचे तपमान खाली पोचल्यावर कसे व किती वाढते, याचा, ऊर्जा संक्रमणाचा ज्यूलचा सिध्दांत कसा शब्दरुपात येतो, हे अभ्यासणेजोगे आहे. या प्रत्येक प्रकाराच्या घटना क्रमात पावशतक, अर्धशतक, शतक याप्रकारचे अंतर असे थर्मामीटर तापमापी बनत होत शंभर वर्षे, गतिसिध्दांत अंतिमरुप घेत होते. शतकभर ! बर्फ वितळताना उष्णता दिली तर तापमान बदलत नाही, तसेच पाणी उकळून बाष्पीभवन होताना पाण्याचे तापमान बदलत नाही, या घटनांतील गूढ सुमारे शतकभर उलगडत होते. उष्णता संक्रमणाचे नियम आकार घेत होते, शतक दोन शतके ! आकाशातील वीज पृथ्वीवर, चुंबकाची व फिरत्या वाहकाची योजना करुन, जनित्रातून वीज बनवता येते. हा प्रयोग शंभर वर्षे साकारत होता. स्टीम-बाष्प यंत्र अंतिम रुपात शास्त्रतंत्राचे संयोगीकरणातून येण्यास, शंभर वर्षे लागली. असे किती तरी दाखले मूलभूत विज्ञान व तंत्रज्ञान विकासाच्या टप्प्यातून देता येतात. पण एक गोष्ट मात्रप्रकर्षाने जाणवते की, त्यांचे अवतरण स्वतंत्रपणे पण समांतरपणे, परस्पर पूरक परस्परांना आधार देणारे ,पण एकासाठी एक, असे फार न खोळंबणारे असे अप्रतिहत अमोघ पध्द्तीने घडत गेलेले प्रकटीकरणाचे, अवतरणाचे नाट्य, चमत्कार वाटावे अशा पध्द्तीने साकारत गेले आहे.

ज्ञानदेवांचे प्रार्थनेतील मागणे, व्यापक स्तरावर वैश्विक जाणिवांतून, जगध्दिताच्या, मानवासहित सृष्टीच्या भल्यासाठी मांडले आहे. सर्व देश कालपरिस्थितीत ही प्रार्थना कार्यरत आहे. समाज आणि व्यक्ती यांच्या जीवनाला योग्य वळण लावणार्‍या मूलभूत तत्वांचा विचार , त्यात केला आहे.

महामना, विश्वमना अशा विभुतींचे शब्द साकारण्यासाठी, नियती, निर्सग, प्रकृती योग्य ती आवश्यक रुपे धारण करते. त्या इच्छांना, संकल्पाना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी, जणू इच्छाशक्ती वैश्विक पातळीवर, परस्पर पूरक, पोषक रुपे धारण करुन, चराचराला पाचारण करते. व त्यातून मानवी भावभावना, विचार, बुध्दि, श्रम यांच्या संयुक्त उपयोगातून, योग्य आकार देण्यासाठी, घडविण्याची, साकार करण्याची योजना, प्रत्यक्षात येते. मानवी रुपे आकारुन, त्यांच्या कर्तृत्वाला साद घालून, त्यांच्याच कृतीने, बदल साकारत जातो.

विश्वात्मक देवाने वर म्हणून दिलेला संकल्प, एक अमोघ शक्ती बनून, प्रकृतीची नव्याने जडणघडण करण्याची आंतरिक प्रेरणा, बहुतांच्या अंत:करणातून स्फुरित करण्याचा, सृजनाचा अंकुर साकरतो.

अरुप घेई रुप इथे ! अन निराकार आकार
ॐकार, आत्मरुप ओंकार !

अरुपातून रुप आणि निराकारातून आकार साकारतो तो वैश्विक संकल्पाला धरुनच !

ज्ञानेश्वरांची संकल्पना, एका सत्पुरुषाच्या मनातील लोक कल्याण विषयक, पण प्रत्यक्षातील जीवनाशी सुसंबध्द अशी उदात्त विचारधारा असून, त्यामध्ये सर्व समाजाच्या सौख्याशी संबंधित, अत्यंत फलदायी अशी विचारांची, आत्मप्रेरणेची बैठक आहे. असे दिसून येईल.

दिशा आणि देशकाल परिस्थितीच्या पलीकडे जाऊन, स्फुरलेला हा शब्द्रुरुप हुंकार म्हणजे जगन्नियंत्या परमश्रेष्ठ रचनाकाराने, भूतमात्रांच्या हितासाठी, भावी कालासाठी आखलेला असा हा प्रदीर्घ कार्यक्रमच आहे जणू !

प्रा. भालचंद्र दामोदर केळकर
७१२, कृष्णा निवास, गावभाग,
सांगली-४१६४१६
(दूरध्वनी-२३३१०३६)
(निवृत्त प्राध्यापक, वालचंद अभियांत्रिकी महाविद्यालय, सांगली.)